DILAWAN: Kasalukuyang Konsepto sa Usaping Politikal

Likha ni: Jun-Jun

            Dilaw ang kulay ng mag-inang Cory at Noynoy Aquino na kapwa naging pangulo ng bansa. Dilaw rin ang kulay nina Mar Roxas at Leni Robredo na pambato ng Liberal Party na partido ng noo’y pangulong Noynoy Aquino sa halalan noong 2016. Sa huli, si Robredo lamang ang nanalo bilang pangalawang pangulo. Ang nagwaging pangulo, si Rodrigo Duterte na humahanga at idolo ang dating diktador at pangulong Ferndinand Marcos. Si Marcos ang pinakamahigpit na karibal ng mga Aquino sa mundo ng politika sa Pilipinas. Kaya galit ang kasalukuyang pangulong Duterte sa dilaw.

            Dilawan ka kung tagasuporta ka ng mga Aquino, o nina Roxas at Robredo, o ng Liberal Party. Dilawan ka kung kritiko ka ng pangulo ngayon at naniniwala kang walang kwenta si Marcos sa panahon ng pagkapangulo niya. Dilawan ka kung tutol ka sa Oplan Tokhang o para sa iyo ito’y EJK (Extra Judicial Killings), at ayaw mo sa Federalismo at Inflation. Dilawan ka kapag hindi mo sinusundan ang mga blogs at ayaw mo kay Mocah Uson. Dilawan ka kung mas pinaniniwalaan mo ang mga balita sa ABS-CBN na sabi nga nila’y ABiaS-CBN, GMA7, Rappler at iba pang mainstream media.

            Ganyan ang usaping politikal ngayon sa Pilipinas. Kailangan mong mamili kung dito o doon ka. Kung anong kulay ang papanigan mo. Ang pagiging dilawan ay naghahatol kung saan ka pumapanig. Ang pagkakaroon ng terminong dilawan ang patuloy na naghahati sa ating bansa. “Dilawan”, ito ang bukambibig ng bayan.

            Sabi nga ni Enriquez, ang Sikolohiyang Pilipino ay bunga ng mga kaisipan, karanasan, at oryentasyon ng mga Pilipino. Kung sa kasalukuyan, nasa isip at danas ng mga Pilipino ang naunang pagpapakilala sa pagkakaroon ng terminong “dilawan”, maaaring bahagi na nga ng kulturang Pinoy ang konsepto ng dilawan. Hindi na lamang ito isang kulay kundi isang simbolo na rin ng mga ipinaglalaban.

            Isa sa mga konsepto ng Sikolohiyang Pilipino ni Virgilio Enriquez ay ang Katutubo. Tumutukoy ito sa mga salitang galing at ginagamit sa Pilipinas at ang kahulugan din nito ay kinuha mula sa karanasan, kaisipan, at oryentasyong Pilipino. Ang terminong “dilawan” ay katutubo. Tayong mga Pilipino mismo ang bumuo ng konsepto nito na hinding-hindi mauunawaan ng mga banyaga kung hindi aaralin. Nabuo ang terminong ito mula sa sariling karanasan, kaisipan, at oryentasyon ng marami nating mga kababayan kaya ngayo’y nagiging bahagi na ng ating bokabularyo sa mga ordinaryo o pangkaraniwang araw.

            Nakaugat ang terminong “dilawan” sa usapin at aspektong politikal ng ating bansa. Nabuo ang konseptong ito sa panahong politika ang nasa sentro ng mga umpukan ng mga tao, politika ang nasa isip ng mga mamamayan, at politika ang nagkokontrol sa buhay ng ating mga kababayan. Lalo na sa social media, malaki ang naging papel nito sa paglawak ng konsepto ng dilawan. Nagkaroon ng sariling kahulugan, mula sa karanasan, kaisipan, at oryentasyong Pilipino.

Ano ba ang terminong “Dilawan”?

            Mula sa salitang “dilaw” o sa Ingles ay yellow. Kung nilagyan ng hulaping “–an” ang salitang dilaw. Maaaring ang isang tao ay madilaw o kaya ay nababalutan ng dilaw. Sa kaso ng mga nagbabansag na dilawan ang isang tao. Ang mga taong tinatawag nilang dilawan ay ang mga taong nababalot ng lahat ng mga gawaing labag sa nais ng nagbabansag o sabihin na nating lumalabag at nagiging kalaban sa pagsuporta sa kasalukuyang pangulo. Kasapi ka man ng partido Liberal o hindi, panatiko ka man ng pamilya Aquino o hindi, basta’t tutol ka sa mga polisiya ni Digong … dilawan ka na nga. Kahit ano pa ang iyong katwiran.

Huwag nating itanggi. Dilaw ang kulay ng partido Liberal na ngayo’y matinding karibal ng partido ng kasalukuyang administrasyon. Dilaw din ang kulay ng pamilya Aquino na kalaban naman sa mundo ng politika ng pamilya Marcos na iniidolo ng kasalukuyang pangulo. Ngunit kung babalikan, nag-ugat ang simbolo ng dilaw noong panahon ng Batas Militar na tuluyang napabagsak sa diktaturya nang maganap ang pag-aaklas sa EDSA o People Power Revolution noong 1986. Ito ang kulay ni Ninoy na numero-unong kritiko ni dating pangulong Marcos. Noong pauwi na si Ninoy sa Pilipinas na kaniya ring ikinamatay, sumikat ang kantang Tie a Yellow Ribbon. Hanggang sa pagtakbo ng balo ni Ninoy na si Cory sa pagkapangulo noong Snap Elections 1986, dilaw ang suot niya na ikinapopular ng dating presidente. Kaya naman naging trademark na ng pamilya Aquino ang kulay dilaw.

            Laganap ngayon ang mga propaganda lalo na sa social media laban sa mga makadilaw. O mga taong sumusuporta sa pamilya’t kaalyado ng mga Aquino. Ang mga pasimuno, sinasabing mga loyalista ng pamilya Marcos na muling nabuhayan ng loob nang maupo ang kasalukuyang pangulo na animo’y kahalintulad ni Apo Lakay – dating pangulong Ferdinand Marcos kung maging isang pinuno. Ang mga loyalista ni Apo ay tagasuporta na rin ni Duterte sa ngayon.

           

Kailan ba nagsimula ang terminong “Dilawan”?

            Walang partikular na petsa kung kailan nagsimula ang terminong “dilawan”. Ngunit nagsimulang umugong ang salitang ito noong panahon ng kampanya para sa Halalan 2016, kung saan naging gitgitan ang labanan ng noo’y pambato ng partido Liberal at ang ngayo’y pangulo ng bansa. Nilalahat ng mga tagasuporta ng tila bang alyansang Marcos-Duterte ang mga taong tutol sa kanila noong panahon ng eleksyon bagaman hindi lang naman ang pambato ng Liberal Party noon na si Mar Roxas ang kalaban ng kanilang pambato sa pagkapangulo.

           

Sino-sino ang mga maituturing na “Dilawan”?

Ganoon na nga, dilawan nang maituturing ang lahat ng mga tutol sa pangulo. Kahit na walang nagtatakda kung ang mga tutol ay lehitimong tagasuporta ng mga Aquino at ng Liberal Party.

Ngunit kung tutuusin, ang partido ni Pangulong Duterte na PDP-Laban ay isa ring dilawan. Isa sa mga tagapagtatag nito noong panahon ng Batas Militar ay si dating senador Ninoy Aquino, isa pang Aquino at ang orihinal na karibal ni Marcos sa politika. Ang partido ring ito ang nagsulong noon upang maisakatuparan ng People Power sa EDSA. Ito rin ang nagdala sa pagkapangulo sa unang Aquino na naging pangulo noong 1986. Isiping mabuti, ang “laban” sa pangalan ng partido ay ang sumisimbolo sa L-sign ng mga tagasuporta ng mga Aquino na tinatawag na dilawan. Kaya’t maituturing din ang pangulong Duterte na isang dilawan dahil ang partidong PDP-Laban ang nagdala sa kanya sa Malacanang.

Maging ang bise-presidente na si Leni Robredo ay maituturing na dilawan ayon sa mga tagasuporta ng kasalukuyang adminstrasyon. Matindi kasi ang labanan nina Robredo at Bongbong Marcos (anak ni F.E. Marcos) sa pagkapangalawang Pangulo noong 2016. Halos dikit ang resulta at ngayo’y may nakabitin pang electoral protest na inihain ng nabigong si Marcos. Ayon sa anak ni Apo, nadaya siya sa nakaraang eleksyon. Ngunit kung tutuusin, hindi ba’t ang mga Marcos din ang nasa likod ng napakaruming eleksyon noong 1986 kung saan naglaban sina Apo at Cory?

Ang ilang mga senador na patuloy na tumututol sa administrasyon ay binabansagan ding mga dilawan. Tulad nina Risa Hontiveros, Kiko Pangilinan, at Franklyn Drilon. Si Leila De Lima na una nang ipinakulong ng adminstrasyong Duterte dahil umano sa kaso ng droga ay maituturing na dilawan. Hindi pa man pangulo si Duterte ay may hidwaan na sila ni De Lima lalo na ang pagtutol ng huli sa umano’y Davao Death Squad o mga pagpatay ng ilang hinihinalang kriminal sa Davao. At siyempre, si Senador Antonio Trillanes na kahit hindi taga-Liberal Party ay itinuturing na ring dilawan dahil numero unong kritiko ng pangulo.

Mga tagasuporta rin ng administrasyon ang mga nagbabansag kung ang isang tao ay dilawan. Makikita ito sa mga kilos at gawi ng isang tao kung tutol siya o hindi sa pangulo. Kapag hindi, tila awtomatikong dilawan na.

Konklusyon

Nakikita ng marami ang konsepto ng pagiging dilawan sa partido Liberal na naitaguyod noong 1946 ni dating pangulong Manuel A. Roxas. Kaya naman kung iisipin, matagal na pa lang mayroong mga dilawan at ang lolo mismo ni Mar Roxas ang nagpasimula nito. Sa totoo lang, ang partidong ito na tinatawag na dilawan ay naitaguyod upang maisulong ang ideolohiya at prinsipyo ng liberalismo na unang umusbong noong ika-17 siglo sa Europa. Para sa kanila, dapat ilimita ang kapangyarihan ng mga may kapangyarihan upang walang pang-aabusong mangyari. Tinatawag ito ni Dr. Claudio na Negative Notion of Freedom, dahil ang mga indibidwal ay dapat malaya mula sa excess of power ng mga nasa pwesto. Nalilimita ang kapangyarihan nito sa pamamagitan ng notion of rights o mga karapatan. Mayroon tayong Right to Speak kaya naman mayroon tayong Freedom of Expression.

Maaaring hindi ito nakikitang konsepto ng mga nagbabansag sa mga taong dilawan. Kung tutuusin, ang kalayaan ng mga taong ito na magbansag at magsalita ng laban sa mga nasa kapangyarihan bago pa man maupo si Pangulong Duterte ay karapatang isinusulong ng mga nasa liberalismong prinsipyo. Naiiba ang konsepto ng mga ipinaglalaban ng mga taong binabansagang “dilawan” dahil sa mga propagandang ipinakakalat upang kamuhian ng mas maraming Pilipino ang lahat ng mga nasa partido Liberal at maisulong ang mga polisiya ng alyansang Marcos-Duterte para sa sinasabi nilang tunay na pagbabago ng lipunan.

Dapat bago tingnan nila ‘yung kulay, dapat tignan nila kung may saysay ba ‘yung sinasabi. Meron bang dahilan para umalma sa mga patayan na nangyayari? (Aquino, 2018). Sa mga nangyayari ngayon sa kasalukuyan, mas lalong ipinapakita ng mga binabansagang dilawan ang kanilang ideolohiya’t prinsipyo. Patunay na walang makahihinto sa kanilang mga isinusulong at ipinaglalaban kahit ang isang munting terminong lamang.

Mga Sanggunian:

·         ABS-CBN News. Tindig Pilipinas to public: End hatred caused by ‘dilawan’, ‘dutertard’ tags. ABS-CBN. April 1, 2018.

·         Claudio, Lissandro. Basagan ng Trip: What is Liberalism, LP, & Yellow really mean. Rappler. July 17, 2017

·         Cupin, Bea. On ‘dilawan’ tag, Aquino says listen to message before looking at color. Rappler. September 21, 2017.

·         Gabito, Bryan. We the Dutertards, You the Dilawan. Inquirer.net. 2017

MEME: Ang Paglaganap nito sa Social Media

Likha ni: Jun-Jun

            Ang meme (binibigkas ng /miːm/) ay ideya, kilos, o estilong nagiging simbolo sa kasanayang kultural ng tao sa isang partikular na penomena na karaniwang matatagpuan sa mga social networking sites o mas kilala sa tawag na social media. Kumikilos ang meme bilang yunit ng mga kasanayang kultural, simboliko, at mga gawain na maaaring maipalaganap hindi sa pamamagitan ng genes sa maraming tao kundi sa pamamagitan ng teksto. Sa kasalukuyan, bahagi na ng kulturang popular ang mga meme at nakikipagsabayan sa mga pampublikong diskurso.

            Ang salitang meme ay pagpapaikli (minodelo sa gene) ng “mimeme” (mula sa sinaunang Griyego na “mīmēma”, na nangangahulugang ginayang bagay o gayahin (mime) at inimbento ng isang bayolohistang si Richard Dawkins noong 1976 bilang isang konsepto para sa pagtalakay ng mga prinsipyong ebolusyonaryo sa pagpapaliwanag ng pagkalat o paglaganap ng mga ideya at mga penomenang kultural. Ang mga halimbawang ibinigay sa artikulong ito ay kinabibilangan ng mga himig, mga catch phrase, fashion, at teknolohiya.

Ang mga modernong meme ay nakikita bilang isang larawang nilalagyan ng mga makahulugang salita sa layuning makapagpahayag ng isang simbolismo. Kadalasang intensyon ng mga meme ay makapagpatawa o manukso sa publiko sa pamamagitan ng pagtatambal ng mga litrato at salitang wala namang koneksyon sa isa’t isa. Subalit, ang ilang mga meme ay mas malalim at pilosopikal ang nilalaman.

Ayon kay Cecil Adams ng theStraightDope.com ang konsepto ng mga meme ay “maaaring malaliman o may pagkabulgar”. Maaaring hindi literal ang pagpapakahulugan ng isang meme, maaaring may metaporikal ito. Gayundin, maaaring bulgar o obvious ang ipinapahayag. Ito’y batay na rin sa kung paano binabasa ito ng taong nakakakita.

Mga Gumagamit ng mga Meme

            Malaking bilang ng mga gumagamit ng mga meme ay mga taong nasa mundo ng Internet. Kadalasa’y mga millennials o pinanganak mula 1981 hanggang 1996 at mga post-millenials (Generation Y) o pinanganak mula 1997 hanggang kasalukuyan. Naging popular ito lalo na nang lumakas ang pwersa ng social media bilang instrumento ng pag-uugnayan ng mga tao sa pamamagitan ng internet kahit ito’y magkakalayo ng lugar.

Sa internet, partikular sa social media, dahil sa kagyat at madaliang komunikasyon nagiging mabilis ang pagkalat ng mga modernong meme. Sa pamamagitan ng facebook, twitter, instagram, at iba pang mga social networking sites, nagkaroon ng mga nakatutuwa at agaw-atensyong mga meme na tungkol sa mga sikat na personalidad, di-inaasahang pangyayari, o kaya nama’y mga isyung panlipunan. Walang tiyak na petsa kung kailan sumikat ang meme ngunit sa tuwing nagkakaroon ng mga bago o kakaibang pangyayari sa lipunan ay nagkakaroon ng pagkakataon upang ikonekta ito sa kultural na aspeto ng lipunan.

Pinagmulan ng mga Meme

            Unang ipinakilala ang meme ni Richard Dawkins, isang evolutionary biologist noong 1976 sa kanyang librong The Selfish Gene. Mula ito sa salitang griyego na “mimema” na nangangahulugang something imitated o may pagkahuwad o panggagaya. Inilarawan ni Dawkins ang mga meme bilang isang uri ng pagpapalaganap ng kultura, na nagiging paraan ng tao upang maipadala ng mga alaala at kultural na karanasan sa ibang tao. Para sa kanya, ang meme ay isang yunit ng pagkopya sa sarili upang ipahayag ang ikinikilos ng tao at pag-unlad ng kultura nito. Kinikopya ng tao ang konteksto ng kanyang mga ginagawa sa araw-araw sa konteksto ng kulturang mauunawaan ng ibang tao. Sa pangongopyang ito, mas nagiging malikhain at masining ang tao na gumagamit ng mga larawan, teksto, disenyo, at iba pang bagay upang ikumpara sa gawain ng tao.

           Mapapansin na ang mga meme ay isang imitation o pangongopya ng tao sa kanyang pang-araw-araw na kilos o gawain sa buhay bilang isang simbolismo ng usaping kultural lalo na sa ating bansa. Nagiging popular, nagiging viral, at isini-share ng maraming tao sa social media hindi lang dahil ay nakatutuwang mensahe kundi nauunawaan ng tao batay sa kanya ring kultura. Hindi ito papansinin ng tao at dededmahin lamang kung walang koneksyon ito sa kanyang buhay.

Meme vs. Gene

            Kung ang meme ay isang ideya o pag-aasal na kumakalat mula isang tao tungo sa isa pang tao sa loob ng isang kultura, kaiba naman ito sa tinatawag na gene. Ang gene o hene (na tinatawag ding “kamani” ayon sa kontrobersyal na Maugnaying Talasalitaang Pang-Agham Ingles-Pilipino) ay isang molekular na yunit ng pagmamana ng katangian sa isang organismo. Ang mga buhay na organismo ay nakadepende sa gene dahil ito ay tumutukoy sa mga protina at gumaganang kadena ng RNA o ribonucleic acid.

Kung organismo ang sentro ng paglaganap ng gene, kultura naman ang sentro ng meme. Sa madaling salita, ang mga tagapagtaguyod ng konseptong ito ay tumutukoy sa mga meme bilang mga katulad na kasanayang kultural sa mga gene na nagrereplika sa sarili nito, nagmu-mutate at tumutugon sa mga pressure na selektibo.

Pahabol Sabi

            Sa kabila ng pagiging bahagi ng kulturang popular ng mga meme, napapatunayan ng taong ang kanyang kultura ay likas at buhay. Ang kanyang mga pangkaraniwang kilos at gawain ay sumasalamin sa kultura ng nakararaming tao. Kaya nagva-viral, kaya naisi-share ito dahil nauunawaan ng tao ang kulturang mayroon ang isa pang tao. Ang malikot na isipan ng tao at ang sining ay nagsasanib sa pagbuo ng mga meme. Ang paglaganap ng mga ito’y senyales na malikhain at malalim mag-isip ang mga tao sa mga bagay na may kaugnayan sa kanilang buhay.

Malaki na ang ambag ng mga meme sa social media upang makipag-ugnayan hindi na lamang ng kanilang nais iparating at nalalaman kundi maipalaganap ang sariling kultura. Ang paglaganap nito’y hindi na maiiwasan, bagkus mapauunlad pa sa mga darating na panahon.

Mga Sanggunian:

Gil, Paul (2018). What is a Meme?. Lifewire.

Santos, Kyle Jharry. Memes Bilang Midyum Ng Pambubulas Sa Mataas Na                                           Paaralang Pang-Agham Ng Marikina

Atran, Scott (2001). The Trouble with Memes (PDF). Human Nature

McNamara, Adam (2011). Can we measure memes?. Frontiers in Evolutionary                                   Neuroscience

Dawkins' speech on the 30th anniversary of the publication of The Selfish Gene,                              Dawkins 2006

ANG KWENTO NG PAGLIKHA ... NG GURO

Likha ni: Jun-Jun

Sa libro ng Genesis, nalaman ng sanlibutan kung papaano nilikha ng Panginoon ang lahat. Mula sa mga nakikita natin sa itaas at sa ibaba, sa gilid at sa gitna, sa harap at sa likod natin, ito ay ang daigdig. Ngunit hindi lang dito natatapos ang paglikha ng Panginoon. Sapagkat isang bagay pa ang Kaniyang nilikha sa araw na alam nating Kaniya nang pahinga.

Marahil ay makasalanang baguhin o dagdagan ang isang banal na kasulatang itinuturing bilang pinakamahalagang panatikan ng mundo. Ngunit ang malikot na imahinasyon ng manunulat ang nagtulak upang ituloy ang kwento sa ninanais niya, upang umakma sa malaking bahagi ng buhay ng sinuman pagdating sa pag-aambag ng kamalayan.

Ganito ang kwento ng paglikha.

Sa simula ay nilikha ng Diyos ang langit at ang lupa; ang lupa ay walang hugis o anyo. Dilim ang bumabalot sa kalaliman at kumikilos ang Espiritu ng Diyos sa ibabaw ng tubig. Sinabi ng Diyos, “Magkaroon ng liwanag!” At nagkaroon nga. Sa unang araw ay nilikha ng Diyos ang liwanag. Tinawag Niya itong araw. Ginawa Niya ang kadiliman. Tinawag Niya itong gabi.

Sa ikalawang araw Sinabi ng Diyos, “Magkaroon ng kalawakang maghahati sa tubig upang ito'y magkahiwalay!” At nangyari ito. Hinati ng Diyos ang tubig. Ang ibang tubig ay nasa ibaba. Ang ibang tubig ay nasa kalawakan na tinawag Niyang langit.

Sa ikatlong araw, pinagsama-sama ng Diyos sa isang dako ang tubig upang lumitaw ang tuyong bahagi. Tinawag Niya itong lupa. Ang tubig ay tinawag Niyang karagatan. Pinatubo Niya ang mga punong namumunga. Pinatubo rin Niya ang lahat ng uri ng mga halamang nagkakabinhi.

Sa ikaapat na araw ay nilikha ng Diyos ang dalawang tanglaw sa langit. Ito ang Araw, na magbibigay-liwanag sa maghapon, at ang Buwan, upang tumanglaw kung gabi. Nilikha rin Niya ang mga bituin.

Sa ikalimang araw ay nilikha ng Diyos ang mga dambuhala sa dagat, at lahat ng bagay na nabubuhay sa tubig, gayundin ang lahat ng uri ng ibon.

Sa ikaanim na araw ay ginawa ng Diyos ang lahat ng uri ng hayop sa lupa —maaamo, maiilap, malalaki at maliliit.  Huling nilikha Niya ang tao. Ang tao ay ayon sa Kaniyang larawan, ayon sa Kaniyang wangis. Ang mga tao ang mamamahala sa lahat ng Kaniyang ginawa. Nilalang nga ng Diyos ang tao ayon sa kanyang larawan at wangis. Sila'y kanyang nilalang na isang lalaki at isang babae, at sila'y pinagpala niya.

Pinagmasdan ng Diyos ang lahat ng Kaniyang ginawa at lubos siyang nasiyahan. Ang lahat ng mga iyon ay mabubuti.

Sa ikapitong araw, ninais na ng Diyos na magpahinga.

Ngunit naisip Niya, sino naman ang magtuturo sa tao tungkol sa buhay na Kaniyang ibinigay? Sino ang magtuturo sa tao na pangalagaan ang Kaniyang mga likha?

Naisip Niyang gumawa ng isa pang tao, kawangis Niya ngunit kaiba ang tungkulin unang mga taong Kaniyang ginawa. Kaya't nilikha Niya ang guro. Ang taong ito magmula noon ang magtuturo sa kapwa nito tao tungkol sa kabuluhan ng buhay at pangangalaga sa Kaniyang mga nilikha. Iyon ang huli Niyang paglikha.

Pinauna ng Diyos ang guro na matulog, sapagkat iyon ay araw ng pahinga. Bukas ay araw na naman ng Lunes at kailangang maagang gumising ang guro para sa Flag Raising Ceremony.

Magsisimula na naman ang paggawa ng Lesson Plan, pagche-check ng mga test papers at quizzes, pagrerekord ng mga grades, at pagde-design ng mga visual aids. Buong araw na naman niyang makakapiling ang mga batang ituturing niyang mga anak kahit hindi niya kadugo't kamag-anak.

Pinagmasdan ng Diyos ang guro habang natutulog, naisip Niyang ang lahat ng Kaniyang ginawa ay talagang mabuti. Mabuti ang paglikha niya sa guro, kaya siguro, ginawa Niya ring guro ang Kanyang anak na nagkatawang-tao paglipas ng panahon. Ang nag-iisang Master Teacher ng mundo. Ito ang dahilan kung bakit dakila ang guro, dakila ang kanilang tungkulin, at dakila ang kanilang misyon. Dahil mismong anak ng Diyos, si Hesus ay guro.

Kung iisipin, baka nga guro ang pinakapaboritong propesyon ng Diyos sa mundo. 🌏

Sumunod na rin na nagpahinga ang Diyos.

AGHAM AT MATEMATIKA SA WIKANG FILIPINO? BAKIT HINDI: Pagtuturo sa Midyum na Mas Mauunawaan ng Lahat

Likha ni Jun-Jun

Ayon kay Acelajado (1994), kung sariling wika ang gagamitin sa pag-aaral o pagtuturo ng anumang aralin, mas madaling matututo ang mga mag-aaral sapagkat konsepto na lang tungkol sa pinag-aaralan ang kailangang pag-isipan nang mabuti. Sa madaling salita, madaling sabihin ang iniisip ng isang tao kung sariling wika niya ang gagamitin at mas madaling palaganapin ang pagkatuto sa eskwela lalo na sa mga basiko o batayang kaalaman kapag ang inang wika o mother tongue ang laging ginagamit.

 

Huwag na nating itanggi pa, wikang Ingles ang midyum ng dalawa sa pangunahing asignatura sa eskwelahan na Agham (Science) at Matematika (Mathematics). Marahil sa dahilang lahat ng mga kaisipan bumabalot sa asignaturang ito ay orihinal na nagmula sa mga kanluraning bansa. Kaya naman tinitingnan din natin maging ang mga teknikal na salita nito bilang bahagi ng midyum na ginagamit sa pagtuturo. Nakapaloob sa iisang lenggwaheng impluwensiya ng mga banyaga, ngunit sa totoo lang, malaki itong kalokohan!

 

Alalahanin nating isa sa mga barayti ng wika ang "jargon" o mga terminong ginagamit lamang sa iisang larangan o disiplina at hindi ito pagmamay-ari ng kahit anupamang wika sa buong mundo. Teknikal ang mga salitang ito, minsan pa nga'y operational ang pagkakagamit. Ibig-sabihin, eksklusibo lamang sa mga disiplinang pinag-aaralan o larangang pinagkakadalubhasaan.

 

Napakahalaga ng asignaturang Agham, ika nga "Science is a systematized body of knowledge". Ang Science mismo ay nanggaling sa salitang Latin na "scientia" na nangangahulugang karunungan. Samantalang ang Matematika ay "the abstract science of number, quantity, and space". Numerikal at lohikal ang pag-aaral ng mga espasyo sa pagbabagong ng buhay. Nagaganap ito upang lubos na maisakatuparan ang karunungan. Ngunit kung ang karunungang tinutukoy rito ay limitado lamang sa mga taong nakauunawa ng iisang midyum nito, paniguradong walang maipupunlang dunong. Kung ang Agham ang daluyan ng buhay at lunsaran ng kaalaman, marapat lamang na buksan ito sa wikang nais gamitin ng sinumang nag-aaral o gustong matuto nito.

 

Marahil din ay kaya nangungulelat ang ilan sa mga estudyante ng dalawang asignaturang ito ay dahil sa pagpipilit ng ilang guro at/o administrador na gamiting midyum ng pagtuturo ang nakasanayan na sa mga ganitong uri asignatura. Sa tingin kasi ng ilan, baduy o korning maituturing ang paggamit ng 'mother tongue' o unang wikang natutuhan ng isang tao buhat sa kanyang lugar na sinilangan o kinalakihan. Marami kasing mga terminong walang tiyak na katumbas sa isang partikular na wikang gagamitin, maliban na lamang sa Ingles na pangunahing wika sa mga disiplinang ito. Napakalahing dagok tuloy sa mga mag-aaral na pagsabayin ang pag-unawa sa mismong aralin at pag-intindi sa midyum na ginagamit sa pagtuturo. Kaya naman nagiging bunga nito ang pagkabagot at kawalan ng mabisang pagpokus sa pinag-aaralan.

 

Pero isipin natin, mas naunawaan natin noon kina Ka Ernie Baron at Kuya Kim Atienza ang mga impormasyong may kinalaman sa Science at Trivia dahil ipinaliwanag nila ito sa midyum na maiintindihan ng lahat. Naging popular din sa mga batang 90s ang programang Sineskwela, Mathinik at ang ngayo'y Knowldege Channel dahil natuto tayong buksan ang isip sa mga bagay na bahagi ng ating buhay gamit ang pambansang wika.

 

Mismong si Almario, tagapangulo ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ang nagsabing maaaring gamiting midyum ang wikang Filipino sa mga asignaturang tulad na lamang ng Agham at Matematika, ngunit malaking katangahan kung ituturo gamit ang midyum na wikang Filipino nang isinasalin nang husto ang lahat maging mga teknikal na salita nito. Totoo namang hindi bagay kung isasalin pa natin sa wikang Filipino ang mga terminolohiya sa asignaturang Science at Mathematics ngunit maaari pa rin nating maihatid sa klase ang mga aralin sa paraang mas magaan at mas madaling maintindihan.

Halimbawa ay ang kahulugan ng Carbon Dioxide.

 

Carbon Dioxide is a chemical compound. It is consists of a carbon covalently double bonded to two oxygen atom. Its chemical formula is CO2.

 

Ito naman ang salin ng kahulugan ayon mismo sa wikipedia.

 

Ang KARBON DIOKSIDO (carbon dioxide) ay isang kompuwestong kemikal na binubuo ng dalawang mga atomong oksiheno na kobalenteng nakakawing sa isang atomong karbono. Ang pormulang kemikal ng karbon dioksido ay CO2.

 

Mapapansing gumawa ng tuwirang salin sa teknikal na salitang "carbon dioxide" bilang karbon dioksido. Anong nangyari? Mas lalo yatang lumala ang jargon nito. At maging ang mga jargon sa loob ng pahayag ng kahulugan nito ay isinalin ng direkta. Tila nababoy ang termino. Kung anong bigkas sa teknikalidad nito ay pinagmukhang ganoon din binaybay sa wikang Filipino. Nawala na ang esensya ng kahulugan dahil punto por punto na ang pagkakasalin na salita-sa-salita.

 

Maaari sanang ganito:

 

Ang Carbon Dioxide ay pinaghalong kemikal na binubuo ng isang carbon na nakakawing ng dalawang beses sa dalawang atom mula sa oxygen (isang uri ng gas para mabuhay at makahinga ang tao). Ang chemical formula nito ay CO2.

Ngayon mapapansin na gumaan kahit papaano ang kahulugan. Ginawang operational ang pagbibigay-paliwanag sa bawat jargon na nasa loob ng pahayag. Mula sa isinaling kahulugan ng carbon dioxide, makatutulong pang lalo ang pagpapaliwanag nito sa tulong ng mga ilustrasyon. Naipaliwanag hindi gamit ang iisang midyum ng pagtuturo lamang kundi sa pagpapahayag na mas mauunawaan ng lahat. Hindi purong Ingles, hindi purong Filipino. Nanatili rin ang mga jargon.

Gamitin naman nating halimbawa ang kahulugan ng Integer.

 

Integer is a Latin word meaning "whole" and a number that can be written without a fractional or decimal component.

 

The set of integers {... -2, -1, 0, 1, 2, ...} consists of Zero (0); the Positive Numbers (1, 2, 3, …), also called Whole/Natural or Counting Numbers; and its inverses, the Negative Numbers (-1, -2, -3, ...)

 

Ito naman ang salin ng kahulugan ayon mismo sa wikipedia.

 

Ang BAUMBILANG (Ingles: Integer na mula sa Latin na integer) na literal na nangangahulugang  "buo": ito ay likas na bilang na kabilang ang 0, ang mga positibong bilang (1, 2, 3, ...) at kanilang mga negatibong bilang (-1, -2, -3, ...). Ito ang mga numerong hindi na kailangang isulat na bahagi ng isang praksiyon at hating-bilang o desimal na pumapatak sa loob ng isang pangkat (set) {... -2, -1, 0, 1, 2, ...}.

 

Mapapansin na punto por punto rin ang pagsasalin. Maging ang mismong salitang "Integer" ay isinalin sa Filipino bilang "Buumbilang" o "buong mga bilang". Bagaman maaari nang maintindihan, medyo komplikado pa rin ang pagpapahayag sapagkata alinlangan ang pagsasalin.

 

Maaari sanang ganito:

 

Ang Integer ay salitang Latin na nangangahulugang "buo" o sa Ingles ay "whole". Ito ay mga numerong maaaring ipakita/isulat nang hindi fractional component. Ibig sabihin, ang integer ay mga "whole number" at hindi fractional o maging decimal number.

 

Ang mga set ng integers {... -2, -1, 0, 1, 2, ...} ay binubuo ng Zero (0); Positive Numbers (1, 2, 3, ...) na tinatawag ding Whole/Natural o Counting Numbers na mas malaki sa zero; at ang kabaligtaran nitong Negative Numbers (-1, -2, -3, ...) na mas maliit naman sa zero.

 

Mapapansin naman na naging magaan na ang pagpapakahulugan. Hindi isinalin ng tuwiran ang mga teknikal na salita. Ginamit pa rin ito kahit na nasa wikang Filipino na ang midyum ng pagpapahayag. At gaya sa halimbawang ibinigay sa Agham naipaliwanag hindi gamit ang iisang midyum ng pagtuturo lamang kundi sa pagpapahayag na mas mauunawaan ng lahat. Hindi purong Ingles, hindi purong Filipino. Nanatili rin ang mga jargon.

 

Isang malaking kamangmangan kung isasalin lahat sa wikang Filipino nang punto por punto ang bawat salita. Mas lalong hindi mauunawaan, mawawalan pa ng esensya ang pagpapaliwanag. Maling akala ng ilan na dapat ay magkaroon muna ng salin sa ating wika ang mga salitang pagmamay-ari mismo ng mga disiplina at hindi lang naman sa pagsasalin nito sa magaang paraam gamit ang wikang Filipino, mas magiging mabisa ang pagpapaunawa sa mga mag-aaral sa pamamagitan ng mga ilustrasyon at mga konspetong may kinalaman sa aralin. Maaari pa rin namang gamitin ang nasa midyum ng Ingles kung sagrado ang mga ideyang nakapaloob at alinlangang maisalin ngunit ang pagtuturo sana'y nasa mother tongue na ng mga mag-aaral. Sa pagsasalin naman, gamiting gabay ang ortograpiyang mula KWF.

 

Sa huli, hindi dapat pinagpipilian ang wikang Ingles at Filipino na maging midyum sa pagtuturo. Hindi rin dapat ikahon sa iisa lang. Maaaring pagsamahin, gawing pantulong ang isa't isa sa mas mabisang pag-unawa. Sa ganitong paraan, magiging epektibo ang pagtuturo at pagkatuto sa loob ng klase. Hindi lang magaan para sa mga mag-aaral, kundi pati na rin sa guro. Mas mapauunlad ang kamalayan sa mga asignaturang Agham at Matematika. Ngayo'y hindi na lang mula sa mata ng mga banyaga, inangkin at inilapat na rin natin sa paraang swak at katanggap-tanggap. Hindi na masyadong komplikado. Kaya na natin.

Isang Repleksyong Papel sa Artikukong "WIKANG KARANIWAN AT WIKANG AKADEMIKO" ni Jomar Adaya

Likha ni: Jun-Jun

Sapagkat dinamiko ang wika, kaya’t patuloy itong umuunlad. Ito man ay wikang karaniwan o wikang akademiko. Hindi ito labanan ng dalawang wika, bagkus ito’y pagpapakilala na dalawa o higit pa ang imahe ng wika partikular na ng wikang Filipino. Maaaring gamitin ito sa lahat ng paraan ng ating pakikipagtalastasan – pasalita man o pasulat. Patunay ito na malaya ang wika at malaya natin itong magamit.

Tunay na ang wikang karaniwan ay yaong wikang ginagamit ng mga tao upang sila’y higit at mabilis na magkaunawaan. Sa pasalitang anyo kasi, kadalasang hindi na natin tinitingnan ang gramatikal na pamamaraan nito. Bumabatay na lamang tayo sa kung paano natin maipararating ang ating sasabihin sa mas madaling pamamaraan ng pagkakaunawaan. Patunay dito ang halimbawang ibinigay sa artikulo ni Adaya patungkol sa pag-uusap ng drayber at pasahero.

Totoo na naipapahayag natin ng mas madali at maayos ang ating mga nais sabihin kapag ang wikang gagamitin natin ay likas sa ating dila. Mas komportable tayong magsalita at mas madali tayong mauunawaan ng ating kausap basta’t kabilang siya sa tinatawag na speech community. Ang paggamit ng wikang karaniwan ay paggamit din ng wikang kinalakihan at nakasanayan na. Kadalasan ito ay mga salitang popular. Ating ginagamit upang agad na maunawaan.

Sa wikang akademiko naman, ayon kay Adaya ginagamit ang wika sa mas mataas na antas. Ibig sabihin, mayroong mga batas at alituntunin ang paggamit ng wika upang maging istandard. Pumapasok na rito ang gramatikal na pamamaraan o ang pagkilatis ng istruktura ng mga salitang gagamitin sa diskurso. Ayon pa kay Adaya, kung ang wikang karaniwan ay walang malay o unconcious ang tao sa paggamit ng wika dahil mas iniisip nito ang paraan ng pagkakaunawaan, malayo ito sa wikang akademiko na ang mga tao ay may malay o concious. Ito’y dahil isinasaisip ng tao ang istruktura ng wikang kanyang gagamitin sa pakikipagkomunika nito sa speech community.

Sa imahe naman ng Filipino bilang wikang akademiko, tunay na nagagamit na ito upang mas mapataas pa ang kalidad ng edukasyon sa bansa hindi lamang sa mababa at mataas na paaralan pati na rin sa kolehiyo. Pinatunayan ito nina Prop. Nocon, Stephen Walter at Diane Dekker, at Bro. Gonzales na nagbigay ng kanilang pruweba na mataas na ang pagtingin ng marami sa atin sa Filipino bilang midyum ng ppagtuturo sa akademya.

Nakikita natin na ang Filipino ay hindi na lamang pangkaraniwang wika ng nga Pilipino anuman ang estado nito sa buhay kundi pumapasok na rin sa mundo ng akademya upang maging kapantay na ng wikang Ingles bilang wikang akademiko.

Pagdating naman sa rehistro ng wika, nagkakaroon nito upang magkaunawaan ang mga raong nasa iisang pangkat – minsan batay sa akademya o propesyon. Dahil dito kaya’t nagkakaroon ng Jargon na tumutukoy sa bokabularyo ng iisang partikular na pangkat ng tao. Tunay na gumagamit ng code ang bawat tao sa pakikipagtalastasan dahil ayon kay Adaya, magkakaiba ang persepsiyon ng mga tao sa bawat bagay.

Sa kabuuan, malaya nating magamit ang wikang taglay natin. Mapa-pangkaraniwan man ito o pang-akademiko, o batay man ito sa pagkakaroon natin ng rehistro pagdating sa wika. Ang pinakamahalaga, magamit at mapaunlad natin ito sa ating sariling pamamaraan. Isipin natin na ang wikang ginagamit natin sa araw-araw ay wika ng intelektwalisasyon. Kung saang wika tayo mas bihasa at kung saan tayo mas magkakaunawaan ay ang wikang magpapataas at magpapaunlad ng ating intelektwalidad.

#AkoSiJunJun

DEAR TAO, NAGMULA KA BA TALAGA SA AMIN? LOVE, UNGGOY: Realistikong Pagsusuri sa tulang "Pagtatapat ng Dalawang Matsing" ni Adrian D'Cruz Balagot

Likha ni: Jun-Jun

Sa oras na itinatanong ko sa sarili ko kung saan ako nagmula, isa lang nagiging sagot ko. Galing ako sa ina ko. Pero saan ba galing ang aking ina, sigurado namang sa kanyang ina rin na galing din sa ina nito. Pero, kung aayusin ko ang tanong, saan kaya galing ang tulad ko? Saan galing ang mga tao?

Sa alabok. Sa ganito tayo nagmula. Ito ang turo sa atin nina Lelong at Lelang. Kaya dito rin tayo babalik. Ayon ito sa banal na kasulatan. Pero, may mga pag-aaral na nagsasabing sa Unggoy nagmula ang tao. Base na rin sa pisikal na anyo ng tao. Matagal nang itinuturo sa atin ng mga Science teachers natin noon na sa mukha't pangangatawan ang naging basehan para ikumpara ang tao sa mga unggoy na kung tawagin ay mga Apes. Kung totoo man ang sinasabi ni Charles Darwin na nagmula ang tao sa unggoy batay sa kanyang Theory of Evolution, aba'y malaking palaisipan ito.

Marami sa atin ang hindi naniniwalang galing tayo sa unggoy. Lalo na yung mga avid fan ng bibliya. Yung mga linggo-linggong nagsisimba. Paniniwala nila, si Amang nasa itaas ang humulma sa kanila. Sa madaling salita, hindi matanggap ng ilan sa atin na sa hayop tayo nagmula. Pilit nilang pinaninindigan na sina Eba't Adan ang dahilan ng lahat. Kung bakit may tao, kahit na ang mga hayop pa ang mas naunang ginawa ng Diyos kaysa tao. Ayon pa rin sa bibliya, na anila mahirap ipaliwanag kapag Divine Theory na ang pinag-uusapan.

Aminin man natin o hindi, mas maraming patunay ang pananaliksik ni Kuya Charles. Mas may paninindigan ang eksplanasyon ng mga ekperto't siyentipiko kaysa sa mga propeta. At sa korte, mananaig ang mga may ebidensya. Kaya't mas katanggap-tanggap na tayo'y sa matsing nagmula. Tanggapin man natin o hindi. Pero, kung iisipin, tanggap rin kaya nila na nagmula tayo sa kanila? Sa ugali at pagkatao ng mga tao ngayon, ni minsan kaya natanggap rin ng mga unggoy na galing sa kanila ang mga itinuturing nilang amo sa mundong ito? O baka naman hindi lang sa unggoy nagmula ang ilan sa atin, lalo na kung ibabase natin sa ugali ng tao sa kasalukuyan.

Sa tulang "Pagtatapat ng Dalawang Matsing" hinalaw ito ni Prop. Balagot sa teorya ni Charles. Mas nais ng manunulat na sa teoryang may sapat na paliwanag ibatay ang nais niyang ipamulat sa mga mambabasa. Hindi siya bumatay sa panrelihiyong ideya ng pinagmulan ng tao. Ipinamukha niyang maaaring mapagsama ang dalawang uri ng panitikan - tula at pabula. Ngunit, hindi ang manunulat ang persona ng tula. Kundi ang mismong karakter na kaniyang kinatha. Bagamat ang manunulat ang nagbigay ng sitwasyong magiging pundasyon ng mga mambabasa, ang mga karater niya ang nagdala ng kung ano ang nais ipaliwanag ng may-akda.

"Katoto alam mo ba ang bali-balita?
Na itong tao raw sa atin nagmula."

Mababanaanag sa unang dalawang taludtod na ito, na sa matagal na panahong alam na natin na sa unggoy tayo nagmula. Ang mga matsing pala'y ngayon pa lamang nalaman ito. At para sa kanila pa lamang, ito'y mga bali-balita pa lang. Wala pang siyetipikong eksplanasyon sa kanila nagmula ang mga itinuturing nilang amo sa mundong ito.

"Kayhirap isipin ang balitang iyan
Masasabi pa nga ... isang kahunghangan
Bakit kamo igan? Ang tanong ng malay
Ang munti kong damlay ...
nagugulumihanan."

Malamang ito rin ang unang nasabi ng mga taong unang nakarinig ng teorya ni Pareng Charles. At ngayong nalaman na rin ng mga matsing ang teorya ito, mismong sila nagulumihanan. Ibang-ibang tayo sa hayop, ibang-ibang rin sila tao.

Kung may pagkakakapareho man, sa pisikal na anyo. Dahil sa lahat ng hayop sa sanlibutan, unggoy ang pinakamalapit sa imahe ng tao. Ngunit hindi ito ang tinutuon ng manunulat. Hindi sa pisikal na katangian ikinumpara ang unggoy sa tao at ang tao sa unggoy. Kundi sa ugali at/o sa asal. Ito marahil din, ang dahilan kung bakit nagtataka ang mga tropang matsing sa bali-balitang sa kanila galing ang tao. Dahil kung pagkakapareho sa ugali't asal ang tinutumbok ng manunulat, malamang syento-porsyento, hindi papayag ang mga unggoy.

"Isipin mo ito! Sabad niyang muli,
Oo nga ... ang matsing ay pauli-uli
Di naman iniwan sa dusa't pighati
Ang mahal na anak sa ibang kandili."

Nais iparating ng manunulat sa pamamagitan ng mga matsing na kailanman, hindi iniwan ng matsing ang kanilang mga supling sa iba. 'Di tulad ng tao, pinapaampon ang kanilang mga anak o kaya nama'y iniiwan para maghanap-buhay sa ibayong dagat. Mas inuunang alagaan ang hindi naman anak. Ang matsing kahit sa tindi ng hirap, hindi hinayaang mawalay sa kanila ang sariling anak. Maaari ring tumbukin ng mga matsing ang mga taong ipinalalaglag ang kanilang anak sa hirap ng buhay o kaya nama'y hindi matanggap na sila'y mga ama't ina na sa murang edad.

"Matsing ba'y nagbakod ng puno niyog
Hinayaang bunga'y sadyang mangabulok
Sa labi ng iba'y kaniyang ipinagdamot
Panighaw sa uhaw ... pamawi ng pagod."

Lumilitaw naman sa saknong na ito ang pagiging madamot ng mga tao na iba sa mga matsing. Ang matsing, kahit na saging lang ang pangunahing pagkain, hindi naman kailanman ipinagdamot sa kapwa nila. 'Di tulad ng tao, lalo na ang mga nakaaangat sa buhay, kahit na gaano karami ang kinakain at halos buto't balat na ang mga pulubi sa lansangan, hindi man bigyan kahit barya lamang. Kahit lamang-tiyan, hindi marunong mamahagi ng biyayang nakamtan.

"Sa lahi ba natin ... ay may mapag-imbot
Ari ng iba ... pilit na inabot
Nungkang ang kapalit karangalang handog
Nang kinikilalang mahabaging Diyos."

Sa sumunod na saknong, pinalitaw ng matsing na ang tao ay hindi nila katulad, sapagkat ang tao ay ganid at/o makasarili. May ugali ang taong hinihila pababa ang mga taong nasa itaas upang sila ang mangibabaw sa lahat. Sa madaling salita, crab mentality. 'Di tulad ng mga matsing, ayaw ng taong nalalamangan sila ng kapwa. Gusto lagi ng tao na sa kanya lamang ang karangalan. Na para bang nais niyang maging Diyos. Ang mga matsing, kahit palambi-lambitin lang, hindi naman nagawang pabagsakin ang kapwa nila matsing.

"Bagama't sa atin ay may pagdaramdam
Di naman nauwi, sa walang hangganv kaguluhan
Tunay ngang dadaming ... normal sa nilalang
Ngunit hindi daan nang libong kamatayan."

Mapagtanim ng galit. Ito ang isa pang kaibahan ng tao sa unggoy. Hindi mapagmataas ang mga matsing tulad ng mga tao, na hindi marunong humingi ng tawad. Ugali rin ng tao ang mandamay ng iba, upang lumaki nang lumaki ang gulong pinasukan niya. Ang matsing, nagkakaroon din ng pagdaramdam sa isa't isa ngunit hindi naman ito nagtatagal at agad rin namang naaayos.

"Lahi ba natin ... kapuwa ay siniil?
Sa maling paratang, hatid ay hilahil
Di lang sa sarili ... maging sa kapiging
Pati na sa mga mumunti nilang anghel."

Isa pang ugali at/o asal nang tao na ibang-iba sa mga matsing ay ang pagiging mapagparatang. Nagbibintang kahit na walang kasiguraduhan. Maling paratang, ibinibintang sa iba para lang makatakas sa kasalanan o kaya'y may maidawit lang.

"Tayo ba'y nangwasak ng buhay ng iba
At hayaang mata'y mamugto sa luha
Nang mumunting supling na nangaulila
Sa bisig ng inang sakbibi nang dusa."

Ang tao rin ay masyadong inggitero't inggitera. Pinipilit na sirain ang buhay ng kapwa, para lamang sa pansariling interes. Walang pakialam kung may natatapakan o naaagrabyado na. Ito rin ang mga taong mapanira, mga taong walang ginawa kundi pakialaman ang buhay ng iba. Hindi marunong tumingin sa salamin para sa sarilung kamalian.

Sa kamangmangan nga ... tayo umiiral
Sa balat ng lupa, sa mundong ibabaw
Ngunit sa ati'y wala damdaming gahaman
Diwang mapangwasak ... pusok sukaban.

Wala ngang alam sa mundo ang mga unggoy. Di tulad ng tao na may mataas na kakayahang intelektwal. Pero kung sa pag-uugali't kilos ng tao, sadyang maipagmamalaki ang sa mga matsing. Di sila ang pinagmulan ng tao. Di sila ang pinagmulan ng mga asal ng tao.

Kung hindi matanggap ng tao na sa unggoy siya nanggaling, bakit hindi rin natin pakinggan ang panig ng mga matsing. Kung sila ba'y payag na tayo'y nanggaling sa kanila. Bagama't malabong mangyari ang sitwasyong inihayag ng manunulat, na makapagsalita ang mga matsing. Hindi naman malabong mangyari na maaari ngang kwestyunin tayo ng mga matsing na sa kanila tayo galing. Kung sa mga ipinaliwanag ng manunulat, ibang-iba ang unggoy sa tao at ang tao sa unggoy.

Ngunit kung kinukwestyon ng manunulat ang pinagmulan ng tao na unggoy dahil na rin aa ugali't asal nito, anong klase kayang hayop natin naituturing ang pinagmulan natin? Hayop na kapareho ng ugali't asal natin. Malamang na ibang hayop ang pinagmulan ng tao o kaya nama'y tao mismo ang pinagmulan ng tao. Mahirap isipin. Oo. Dahil kahit ang Diyos na siyang dakilang lumikha ng lahat, malabong gumawa siya ng nilalang na ganito ang asal at pag-uugali.

Sa pagiging madamot, ganid, mapagtanim ng galit, mapagparatang, inggitero't inggitera, at iba pang kasuklam-suklam na kilos ng tao, pinatuyan ng manunulat sa pamamagitan ng mga matsing na siyang naging persona't karakter ng may-akda na sadyang katangi-tangi ang tao. Patunay na hanggang ngayon, wala pa ring nakaaalam kung saan tayo nagmula.

"TAO ... Mag Isip Ka! Ikaw ba ... sa amin nagmula?"

Ito ang huling pahayag ng matsing, hindi sa kapawa matsing kundi mismong sa mga itinuturing nilang amo sa mundong ito.